H.P. Lovecraft, complex trauma en de literaire transformatie van nachtmerries.
Er zijn schrijvers die je leest voor het verhaal. En er zijn schrijvers die je leest omdat ze iets weten wat jij ook weet, maar nog nooit zo precies onder woorden hebt zien brengen. H.P.
Lovecraft behoort voor mij tot die tweede categorie.
Ik herinner me de eerste keer dat ik The Call of Cthulhu las. Niet zozeer de plot bleef hangen, maar die ene zin: “The most merciful thing in the world, I think, is the inability of
the human mind to correlate all its contents.” We leven op een rustig eiland van onwetendheid te midden van zwarte zeeën van oneindigheid. Wie te ver vaart, wordt gek of
vlucht terug in de duisternis.
Voor iemand die complex trauma kent, is dat geen abstracte filosofie. Het is een bijna letterlijke beschrijving van wat er gebeurt wanneer de geest te veel waarheid tegelijk moet
verwerken. De illusie van veiligheid stort in. De correlatie van alle kennis wordt ondraaglijk. En de enige “genade” is soms de onwetendheid of de verdoving.
Howard Phillips Lovecraft werd geboren in 1890 in Providence, Rhode Island.
Toen hij drie was, stortte zijn vader psychotisch in, waarschijnlijk door de late, neurologische fase van
syfilis, en werd hij opgenomen in het Butler Hospital. Hij stierf daar vijf jaar later. De jonge Howard kreeg te horen dat zijn vader verlamd en comateus was. De werkelijkheid
was grimmiger: periodes van agressie, grootheidswanen, dementie.
Kort daarna stierf zijn grootmoeder. De intensieve rouw van zijn moeder en tantes, in het zwart gekleed, beangstigde hem diep. Rond zijn vijfde begonnen de nachtmerries die
hem zijn leven lang zouden achtervolgen: de “night-gaunts”, zwarte, vleermuisachtige wezens zonder gezicht die hem door de ruimte sleepten. Op zijn dertiende stortte het
familievermogen in. Het grote huis van zijn jeugd moest worden verkocht. Hij overwoog serieus zelfmoord; hij fietste langs de rivier en staarde naar het water.
Zijn moeder, Susie, was overbeschermend én afwijzend. Ze noemde hem lelijk, hield hem vaak thuis, en creëerde een band die tegelijk exclusief en verstikkend was. In 1919 werd ook
zij opgenomen in dezelfde kliniek. Zij stierf in 1921. Lovecraft was verbrijzeld en op een
complexe, bijna onuitspreekbare manier ook bevrijd.
Complexe posttraumatische stressstoornis ontstaat niet door één schokkende gebeurtenis.
Het ontstaat door langdurige, herhaalde traumatisering, vaak in de relationele sfeer, vaak in de kindertijd. De wereld leert je dat veiligheid een illusie is. Dat nabijheid gevaarlijk kan zijn. Dat je fundamenteel alleen staat. Lovecrafts jeugd past opvallend goed in dat beeld. Vroege ouderlijke “verdwijning”, emotionele onvoorspelbaarheid, herhaalde verliezen, sociale isolatie, chronische angst,
nachtmerries, periodes van apathie en het gevoel “half levend” te zijn. In 1908 volgde een zenuwinstorting die hem belette zijn school af te maken. Jarenlang leefde hij als
kluizenaar. Hij schreef later dat hij “slechts half levend” was, met een zenuwstelsel in “totale staat van verval”.
We kunnen geen postume diagnose stellen. Dat zou onzorgvuldig zijn. Maar de parallellen zijn te opvallend om te negeren. En belangrijker: veel mensen die CPTSS of andere vormen van complex trauma dragen, herkennen in zijn werk iets wat zelden zo precies wordt verwoord.
Wat Lovecraft uniek maakt, is niet dat hij trauma meemaakte. Dat doen miljoenen mensen.
Het is dat hij er mythe van maakte. Zijn private nachtmerries werden kosmische
onverschilligheid. Het idee dat de mens een insignificante vlek is in een onmetelijk, onverschillig universum waarin oudere en machtigere wezens slapen of wachten.
In The Call of Cthulhu, At the Mountains of Madness, The Shadow over Innsmouth en The Shadow Out of Time zien we personages wier wereldbeeld verbrijzelt. Ze worden niet
zomaar “gek”. Ze ondergaan een fundamentele ontregeling van de realiteit. Hun trauma is epistemologisch: de ontdekking dat de grond onder hun voeten nooit stevig was.
Ze reageren met vermijding, obsessieve zoektochten, of fatalistische berusting. Sommigen overwegen zelfmoord. Anderen vluchten in de “vrede en veiligheid van een nieuwe
middeleeuwen”, een bewuste keuze voor onwetendheid. Voor wie trauma kent, zijn dit geen literaire trucs. Het zijn overlevingsstrategieën die je herkent in je eigen botten.
In 2022 schreef een overlevende van kindermisbruik een essay getiteld “A Survivor Looks at Lovecraft”. De kern: het creëert een zeldzaam gevoel van kameraderie om iemand te
vinden die weet dat de grootste angsten degene zijn die je illusies verbrijzelen en die de taal zelf te boven gaan.
Dat is precies waarom zijn werk blijft resoneren. In een cultuur die trauma vaak reduceert tot “stoornissen” of tot verhalen van herstel en veerkracht, biedt Lovecraft iets anders. Hij erkent dat sommige ervaringen te groot zijn voor gewone taal. Dat sommige waarheden de geest kunnen verbrijzelen. Dat de wereld inderdaad soms onverschillig en overweldigend is. Niet als definitieve waarheid. Niet als troost in de zin van “het komt goed”. Maar als erkenning: jij bent niet de enige die de afgrond heeft gezien.
Geen eerlijke lezing van Lovecraft kan voorbijgaan aan zijn intens racisme en xenofobie.
Die waren systematisch, diep verankerd, en zijn niet te verontschuldigen, ook niet door trauma. Trauma kan bestaande vooroordelen versterken en kanaliseren. Het verklaart ze niet. Het maakt ze niet goed.
Lovecraft was complex. In staat tot warme, loyale vriendschappen via brieven.
Meedogenloos in zijn oordelen over wie hij als “lager” zag. Die spanningen maken hem menselijk. Ze nodigen uit tot een lezing die noch verheerlijkt, noch reduceert tot één
enkele eigenschap.
Lovecraft stierf in 1937, 46 jaar oud, aan kanker van de dunne darm. Hij was arm, relatief
onbekend, en geloofde waarschijnlijk dat zijn werk zou verdwijnen. Dat is niet gebeurd.
Zijn invloed is vandaag groter dan ooit.
Hij transformeerde zijn nachtmerries niet in genezing. Hij transformeerde ze in mythe. En
in die mythe vinden lotgenoten, decennia later, nog altijd een echo van hun eigen
ervaring: de wetenschap dat de grootste verschrikking niet altijd van buiten komt, maar
van binnenuit, wanneer de geest de volledige omvang van de afgrond even aanschouwt.
“Unhappy is he to whom the memories of childhood bring only fear and sadness.”
H.P. Lovecraft, The Outsider
Reactie plaatsen
Reacties