De glazen wand die niemand meer ziet

Het snoekexperiment en leven met CPTSS

Stel je een grote roofvis voor. Een snoek.
Hij zwemt door een aquarium en ziet aan de andere kant een groep kleine visjes. Voedsel. Overleven. Instinct. Hij schiet vooruit om te jagen. Klap! Zijn kop botst tegen een glazen wand. Hij probeert het opnieuw. Klap. Nog een keer. Klap. Weer. En weer. En weer.
Tot hij stopt.
Op een dag wordt het glas verwijderd. De kleine visjes zwemmen vrij om hem heen. Ze zijn bereikbaar. Er staat niets meer tussen.
Maar de snoek jaagt niet meer. Hij heeft geleerd dat het geen zin heeft.
Of het experiment precies zo heeft plaatsgevonden als vaak wordt verteld, is minder belangrijk dan de boodschap die erin besloten ligt. Want voor veel mensen met CPTSS voelt dit verhaal pijnlijk herkenbaar.

Complex Posttraumatische Stressstoornis ontstaat meestal niet door één ingrijpende gebeurtenis.
Het ontstaat vaak door maanden, jaren of zelfs decennia van blootstelling aan situaties waarin veiligheid, voorspelbaarheid en invloed ontbreken.
Een kind dat telkens wordt afgewezen.
Een partner die voortdurend wordt gekleineerd.
Een jongere die leert dat gevoelens gevaarlijk zijn.
Een werknemer die jarenlang wordt vernederd.
Een mens die steeds opnieuw ontdekt dat protesteren niets verandert.
Telkens weer volgt dezelfde boodschap:

"Wat jij doet maakt geen verschil."

In het begin blijf je proberen. Je zoekt hulp. Je spreekt je uit. Je stelt grenzen. Je vraagt om steun. Je hoopt. Maar wanneer die pogingen keer op keer stranden, gebeurt er iets diep in het zenuwstelsel. Het lichaam begint te leren. Niet bewust. Niet rationeel. Maar biologisch. Net als de snoek.

Bij CPTSS verdwijnen de oorspronkelijke omstandigheden vaak niet helemaal, maar ze veranderen wel.
De mishandelende ouder woont niet meer thuis.
De gewelddadige relatie is voorbij.
De pestkoppen zijn verdwenen.
De traumatische situatie ligt soms jaren achter iemand.
Toch kan het voelen alsof er nog steeds een muur staat.
Niet omdat die muur werkelijk aanwezig is.
Maar omdat het zenuwstelsel hem verwacht.
Dat is een belangrijk verschil.
Mensen met CPTSS leven vaak niet in het verleden.
Hun lichaam leeft er nog wel.
Hun zenuwstelsel heeft geleerd dat gevaar waarschijnlijker is dan veiligheid.
Dat afwijzing waarschijnlijker is dan verbinding.
Dat verlies waarschijnlijker is dan succes.
Dat pijn waarschijnlijker is dan rust.
De glazen wand staat niet meer buiten hen.
Hij is onderdeel geworden van hun verwachtingen.

Mensen zonder traumageschiedenis begrijpen dit soms moeilijk.
Ze kijken naar de situatie en zien mogelijkheden.
"Vraag toch hulp." "Zoek een andere baan." "Ga daten." "Maak nieuwe vrienden." "Zeg gewoon nee."

Van buitenaf lijken de visjes immers vrij rond te zwemmen. Maar voor iemand met CPTSS is de ervaring anders. Niet omdat hij of zij niet wil. Niet omdat hij of zij lui is. Niet omdat er gebrek is aan intelligentie of motivatie. Maar omdat eerdere ervaringen duizenden keren hebben geleerd dat actie gevaarlijk, nutteloos of pijnlijk kan zijn. Het lichaam herinnert zich iedere botsing tegen het glas.

Misschien is een van de grootste verliezen bij CPTSS niet wat iemand heeft meegemaakt. Maar wat iemand niet meer durft.
Niet meer durven hopen.
Niet meer durven vertrouwen.
Niet meer durven vragen.
Niet meer durven verlangen.
Niet meer durven dromen.
Trauma rooft niet alleen veiligheid.
Het rooft ook mogelijkheden.
Het maakt de wereld kleiner.
Niet doordat deuren gesloten zijn.
Maar doordat het lijkt alsof ze gesloten zijn.
Dat verschil is cruciaal.

Veel mensen denken dat herstel bestaat uit inzicht. Begrijpen wat er gebeurd is. Weten dat het verleden voorbij is. Inzicht is waardevol. Maar inzicht alleen verwijdert de glazen wand niet. De snoek begrijpt waarschijnlijk ook niet waarom hij niet meer jaagt. Zijn gedrag is geen gedachte. Het is een ervaring. Dat geldt ook voor CPTSS.
Herstel ontstaat vaak niet doordat iemand zichzelf overtuigt.
Herstel ontstaat doordat iemand nieuwe ervaringen opdoet.
Kleine ervaringen.
Veilige ervaringen.
Herhaalde ervaringen.
Een grens stellen en merken dat de wereld niet instort.
Een gevoel uitspreken en gehoord worden.
Een fout maken zonder vernederd te worden.
Een relatie aangaan zonder misbruik.
Hulp vragen en daadwerkelijk steun ontvangen.
Elke nieuwe ervaring is een kleine tik tegen een muur die misschien al verdwenen is. Dat is misschien een van de meest hoopvolle inzichten binnen traumaherstel.
Het zenuwstelsel heeft geleerd dat het glas bestaat.
Maar het zenuwstelsel kan ook leren dat het verdwenen is. Langzaam. Voorzichtig. Met vallen en opstaan. Soms één stap vooruit en twee achteruit. Soms met periodes van twijfel. Soms met veel angst. Veel mensen met CPTSS lopen rond met glazen wanden die niemand anders ziet. Ze zien kansen, maar verwachten pijn. Ze zien verbinding, maar verwachten afwijzing. Ze zien veiligheid, maar verwachten gevaar. Dat maakt hen niet zwak. Het maakt zichtbaar hoe krachtig ervaringen ons kunnen vormen. Misschien is herstel daarom niet het vinden van moed om dwars door een muur heen te breken. Misschien is herstel soms veel eenvoudiger en tegelijk veel moeilijker. Voorzichtig opnieuw onderzoeken of de muur er werkelijk nog staat.