CPTSS en schaamte: het meest verborgen symptoom
Je doet je best. Je functioneert. Je lacht op het juiste moment, zegt de juiste dingen. Maar van binnen draag je iets mee dat je nauwelijks onder woorden kunt brengen , een diep, allesomvattend gevoel dat er iets fundamenteel mis is met jou. Niet met wat je hebt meegemaakt. Met jóú.
Als je leeft met Complexe Posttraumatische Stressstoornis (CPTSS), is dit gevoel waarschijnlijk maar al te herkenbaar. Schaamte is bij CPTSS niet zomaar een bijverschijnsel , het zit vaak in het hart van de stoornis. En toch wordt het zelden als zodanig benoemd, herkend of behandeld.
In deze blog duiken we diep in wat schaamte bij CPTSS betekent, waar het vandaan komt, hoe het je leven beïnvloedt en , misschien het allerbelangrijkste , wat het begin van herstel kan zijn.
Wat is het verschil tussen schuld en schaamte?
Schaamte en schuld worden vaak door elkaar gebruikt, maar ze zijn wezenlijk anders. Schuld zegt: “Ik heb iets fout gedaan.” Schaamte zegt: “Ik bén fout.”
Schuld richt zich op een daad. Schaamte richt zich op jouw hele identiteit. Het is het gevoel dat je als persoon tekortschiêt, onwaardig bent, of dat mensen je anders zouden behandelen , of zelfs weglopen , als ze echt zouden weten wie je bent.
Bij mensen met CPTSS is schaamte doorgaans geen reactie op één specifieke gebeurtenis. Het is een chronisch, diepgeworteld gevoel dat zich over jaren heeft opgebouwd , laag voor laag, trauma na trauma.
Waarom ontstaat schaamte bij CPTSS?
CPTSS ontstaat doorgaans door langdurig, herhaald trauma , vaak in de kindertijd. Denk aan emotionele of lichamelijke verwaarlozing, misbruik, een onveilige thuissituatie, of het opgroeien met een ouder die zelf worstelde met ernstige problemen. Het zijn situaties waarin je afhankelijk was van mensen die je tegelijkertijd pijn deden of je niet beschermden.
Een kind dat in zo’n situatie opgroeit, kan niet concluderen: “Mijn ouder doet iets fout.” Dat is te bedreigend , want dat kind heeft die ouder nodig om te overleven. In plaats daarvan maakt het brein een andere, pijnlijke conclusie: “Ik ben degene die niet deugt. Ik ben de reden dat dit gebeurt.”
Dit is geen irrationele gedachte. Het is een overlevingsstrategie. Door jezelf de schuld te geven, behoud je , psychologisch gezien , een gevoel van controle. Als het aan jou ligt, kun je het misschien ook veranderen. Die gedachte is dragelijker dan de machteloosheid van “dit overkomt mij en ik kan er niets aan doen.”
Het probleem is dat deze overlevingsstrategie je als volwassene blijft achtervolgen, ook lang nadat het gevaar voorbij is.
Hoe uit schaamte zich in het dagelijks leven?
Schaamte bij CPTSS is zelden één groot, herkenbaar gevoel. Het sluipt in alles , in kleine gedachten, gedragspatronen en lichamelijke reacties. Herken jij één of meer van het volgende?
Je verbergt wie je “echt” bent. Je laat mensen niet te dichtbij komen, uit angst dat ze zullen zien wat er “werkelijk” met je aan de hand is. Je speelt rollen, past je aan, doet wat van je verwacht wordt.
Je bent hyperkritisch op jezelf. Kleine fouten voelen als bewijzen van je fundamentele falen. Je innerlijke criticus is meedogenloos , en klinkt vaak als iemand uit je verleden.
Je hebt moeite met complimenten ontvangen. Positieve aandacht voelt onecht, of maakt je juist angstig , want als mensen weten hoe je écht bent, zullen ze je complimenten terugnemen.
Je voelt je fundamenteel anders dan anderen. Alsof iedereen om je heen een handleiding heeft gekregen voor het leven, maar jij niet. Alsof je buitenstaander bent, ook als je “meedoet”.
Je vermijdt hulp vragen. Want hulp vragen voelt als bevestiging dat je tekortschiet. Liever houd je alles alleen, hoe zwaar dat ook is.
Schaamte zorgt er ook voor dat mensen met CPTSS hun diagnose vaak lang uitstellen of ontkennen. “Het is toch niet zo erg geweest?” “Anderen hebben veel erger meegemaakt.” “Ik overdrijf.” Dit zijn de stemmen van schaamte die je beletten hulp te zoeken.
Schaamte en het lichaam
Schaamte leeft niet alleen in gedachten. Het woont in je lichaam. Onderzoek naar trauma laat zien dat schaamte gepaard gaat met heel specifieke lichamelijke reacties: neergeslagen ogen, ingezakte schouders, een samentrekkend gevoel in de borst, een gevoel van “kleiner willen worden.”
Voor mensen met CPTSS kan schaamte ook samengaan met dissociatie , een gevoel van loskomen van jezelf of de wereld om je heen. Als de schaamte te overweldigend wordt, schakelt het zenuwstelsel over op overleven: afschermen, bevriezen, verdoven.
Dit maakt schaamte zo verraderlijk: soms voel je het niet eens als schaamte. Je voelt je alleen “moe”, “leeg”, “flat.” Je merkt dat je je terugtrekt, maar weet niet precies waarom. Totdat je verder graaft , en ontdekt dat er onder die laagjes verdoving een diep gevoel van onwaardigheid zit.
Waarom is schaamte zo moeilijk te behandelen?
Schaamte heeft een bijzonder venijnig kenmerk: het houdt zichzelf in stand door te verbergen. Hoe meer schaamte je voelt, hoe minder je erover praat. En hoe minder je erover praat, hoe groter het wordt.
Veel traditionele therapieën richten zich op het verwerken van traumatische herinneringen , en dat is belangrijk. Maar als de onderliggende schaamte niet wordt aangepakt, blijft die als een stille saboteur aanwezig. Je kunt een herinnering verwerken, maar als je diep van binnen nog steeds gelooft dat je “gebroken” of “onwaardig” bent, blijft het herstel fragmentarisch.
Bovendien maakt schaamte het moeilijk om überhaupt in therapie te gaan, eerlijk te zijn tegen een therapeut, of te geloven dat jij het waard bent om beter te worden. Schaamte fluistert: “Waarvoor zou jij geholpen worden? Je bent het zelf.”
Eerste stappen: hoe begin je met helen?
Er is geen snelle oplossing voor schaamte , dat zou je tekortdoen. Maar er zijn wel beïnvloedbare stappen die het begin van verandering in gang kunnen zetten.
Benoem het. Schaamte verliest een deel van zijn macht als je het een naam geeft. Niet: “ik ben een slecht persoon.” Maar: “Ik merk dat ik schaamte voel.” Die kleine verschuiving , van identiteit naar ervaring , maakt een wereld van verschil.
Onderscheid het verleden van het heden. De schaamte die je voelt, is aangeleerd. Ze komt van mensen en situaties die jou hebben laten geloven dat je niet genoeg was. Dat is niet de waarheid , dat was de boodschap van mensen die zelf beschadigd waren.
Zoek getuigen, geen rechters. Schaamte heelt in relatie. Niet door jezelf te verdedigen of te bewijzen, maar door je verhaal te delen met iemand die luistert zonder te oordelen , een therapeut, een vertrouwd persoon, een lotgenotengroep.
Werk met je lichaam. Lichaamsgerichte therapieën zoals somatische therapie of EMDR kunnen helpen om schaamte op te lossen die “vast zit” in je zenuwstelsel , op een plek waar praten alleen niet bij kan komen.
Wees geduldig met jezelf. Schaamte die zich jarenlang heeft opgebouwd, verdwijnt niet in een weekend. Herstel is niet lineair. Er zullen dagen zijn dat alles te zwaar voelt. Dat is geen bewijs dat het niet werkt , het is onderdeel van het proces.
Tot slot: jij bent niet kapot
Als je leeft met CPTSS en schaamte, is de boodschap die je jarenlang hebt meegekregen misschien geweest: “Er is iets mis met jou.” Die boodschap is niet waar. Die boodschap zegt iets over wat je hebt meegemaakt , niet over wie je bent.
CPTSS is een normale reactie op abnormale omstandigheden. Schaamte is een overlevingsstrategie die je ooit heeft geholpen, maar je nu in de weg staat. En overlevingsstrategieën kun je , met tijd, ondersteuning en de juiste hulp , afleren.
Reactie plaatsen
Reacties