Waarom je als kind al wist hoe het thuis was, voor je de deur open deed.
Je wist het al voor je de sleutel in het slot stak.
Niet door iets wat je zag. Door iets in de lucht, het geluid van de televisie, het ontbreken van geluid, de manier waarop de jas van je ouder aan de kapstok hing. Kinderen die opgroeien met een ouder zonder psychische problematiek leren de wereld lezen aan de hand van wat er gebeurt. Kinderen die opgroeien met een ouder met psychische problemen of een verslaving leren de wereld lezen aan de hand van wat er nog niet gebeurd was, maar eraan zat te komen.
Dat is geen bijzondere gevoeligheid. Dat is een zenuwstelsel dat getraind is, tegen zijn wil, om voorspellingen te doen op basis van de kleinste signalen, omdat de prijs van een verkeerde voorspelling te hoog was om te riskeren.
Bijna een kwart van alle kinderen
De term hiervoor is KOPP, Kinderen van Ouders met Psychische Problemen, soms uitgebreid tot KOPP/KOV voor kinderen van ouders met verslavingsproblemen. Recent onderzoek van het Trimbos-instituut, gebaseerd op de landelijke NEMESIS-3 studie, laat zien dat het inmiddels gaat om ongeveer één op de vier kinderen in Nederland, zo'n 900.000 kinderen onder de achttien. Dat is geen kleine, bijzondere groep. Dat is bijna een kwart van elke klas, elk sportteam, elke verjaardag met neefjes en nichtjes.
De kans is groot dat je, terwijl je dit leest, iemand kunt noemen die hetzelfde meemaakte, zonder dat jullie het ooit tegen elkaar hebben uitgesproken. Dat is precies hoe KOPP werkt. Het is overal, en het is nergens zichtbaar.
Waakzaam worden is geen keuze
Wat er in dit soort gezinnen met een kind gebeurt, is geen kwestie van karakter, van "een gevoelig kind zijn". Het is een direct gevolg van een zenuwstelsel dat continu in staat van paraatheid moet blijven om te overleven. In de psychologie heet dit hypervigilantie, en het is een van de meest voorkomende kenmerken bij kinderen die opgroeiden met een onvoorspelbare ouder.
Een kind dat dit jarenlang doet, ontwikkelt een lichaam dat nooit volledig ontspant, ook niet als het gevaar er op dat moment niet is. Want het lichaam heeft geleerd dat rust een risico is. Rust betekent dat je iets kunt missen.
Dit verklaart waarom zoveel volwassenen die als KOPP-kind opgroeiden, decennia later nog steeds moeite hebben om te ontspannen zonder schuldgevoel, om stil te zitten zonder onrust, om een avond niets te doen zonder het gevoel dat er iets misgaat als ze niet opletten. Het lichaam is nooit officieel met pensioen gegaan van die functie.
De volwassene die goed lijkt te functioneren
Een van de dingen die KOPP zo onzichtbaar maakt, is dat veel van deze kinderen uitgroeien tot volwassenen die er, van buitenaf, uitstekend uitzien. Verantwoordelijk. Alert. Sterk. Precies de eigenschappen die op een werkvloer gewaardeerd worden, en die in de rest van het leven vaak juist het bewijs zijn van hoe goed iemand heeft geleerd te compenseren.
Functioneren is geen bewijs dat er niets gebeurd is. Het is vaak het bewijs van hoeveel iemand heeft moeten leren dragen, op een leeftijd waarop dat eigenlijk nog niet had gehoeven.
Wat je hiermee kunt
Als je jezelf hierin herkent, is de eerste stap vaak simpel, en tegelijk verrassend lastig: het serieus nemen van wat je als kind hebt meegemaakt, ook als het nooit gepaard ging met één aanwijsbare, dramatische gebeurtenis. Chronische onvoorspelbaarheid, jarenlang volgehouden, laat net zo goed sporen na als een enkel, heftig incident. Misschien wel meer.
Als je merkt dat je, ook nu, nog steeds op scherp staat terwijl er niets aan de hand is, dat rust ongemakkelijk voelt, dat je moeite hebt om zorg van een ander te ontvangen, dan is dat geen persoonlijkheidskenmerk om je voor te schamen. Het is een systeem dat, ooit, precies deed wat nodig was om je te beschermen, en dat nu, jaren later, nog niet het signaal heeft gekregen dat het mag afschakelen.
Dat signaal alsnog leren geven, stap voor stap, is waar herstel voor KOPP-kinderen in de kern om draait.
Reactie plaatsen
Reacties