Bij seksueel misbruik worden grenzen niet één keer, maar vaak structureel en herhaald overschreden.
Dat gebeurt meestal in situaties waarin nee zeggen geen effect heeft, of zelfs gevaarlijk is. Het lichaam en het brein leren dan niet via woorden, maar via ervaring.
Onbewust nestelen zich overtuigingen als:
> nee zeggen helpt niet
> nee zeggen maakt het erger
> meewerken is veiliger dan tegenstribbelen
> mijn gevoel doet er niet toe
Dit zijn geen bewuste gedachten en geen keuzes. Het zijn overlevingslessen die het zenuwstelsel opslaat om te beschermen.
Wanneer iemand gevaar ervaart, kent het stresssysteem meer reacties dan vechten of vluchten. Bij seksueel misbruik komen vooral twee reacties veel voor.
Freeze
Het lichaam verstijft. Woorden verdwijnen. Iemand kan zich los voelen van zichzelf of het eigen lichaam. Achteraf ontstaat vaak verwarring of zelfverwijt, met gedachten als: Waarom zei ik niets?
Fawn, pleasen
Het lichaam kiest voor meebewegen. Aardig blijven. De ander tevreden houden. Eigen grenzen inslikken om spanning of gevaar te verminderen.
Voor veel mensen wordt pleasen later een vaste manier van omgaan met anderen. Dat ziet eruit als geen nee kunnen zeggen, maar is in werkelijkheid aangeleerde zelfbescherming.
Schuld, schaamte en verwarring
Seksueel misbruik laat vaak diepe innerlijke sporen na. Niet alleen in herinneringen, maar ook in zelfbeeld.
Veelvoorkomende innerlijke stemmen zijn:
schaamte, er is iets mis met mij
schuld, ik had duidelijker moeten zijn
verwarring, wat mag ik eigenlijk voelen of willen?
Daardoor wordt nee zeggen niet alleen spannend, maar van binnen soms zelfs verboden. Het lichaam voelt gevaar, ook als het verstand weet dat het veilig is.
Machtsverschillen en conditionering
Veel seksueel misbruik vindt plaats binnen relaties met een machtsverschil, zoals tussen ouder en kind, hulpverlener en cliënt, partner en partner, docent en leerling.
In zulke relaties leert iemand onbewust:
de ander is belangrijker dan ik
gehoorzamen voorkomt verlies
weerstand kost liefde, veiligheid of bestaansrecht
Deze patronen verdwijnen niet vanzelf. Ze kunnen zich later voortzetten in volwassen relaties, op het werk en in intimiteit.
“Maar sommige mensen zeggen wél makkelijk nee”
Dat klopt. Dat zegt echter weinig over karakter of wilskracht, en veel over omstandigheden.
Mensen die makkelijk nee zeggen, hebben vaak:
veiligheid in hun jeugd ervaren
grenzen die gerespecteerd werden
ruimte gehad om boos te mogen zijn
een zenuwstelsel dat nee mocht oefenen zonder straf
Wie seksueel misbruik heeft meegemaakt, heeft die oefenruimte vaak nooit gehad.
Geen nee kunnen zeggen is geen instemming
Dit onderscheid is essentieel.
Geen nee kunnen zeggen betekent niet:
> dat iemand het eigenlijk wilde
> dat iemand verantwoordelijk is
> dat grenzen onduidelijk waren
Het betekent maar één ding: het lichaam koos voor overleven.
Herstel is mogelijk, en begint in het lichaam
Nee leren zeggen na seksueel misbruik is geen kwestie van logisch nadenken of assertiviteitstraining alleen. Herstel vraagt:
veiligheid
traumasensitieve begeleiding
opnieuw leren luisteren naar subtiele lichamelijke signalen
toestemming om boosheid te voelen
oefenen in kleine, veilige situaties
Vaak verschijnt nee eerst als spanning, misselijkheid, verstarring of tranen. Pas later wordt het een woord.
-
Geen nee kunnen zeggen betekent geen ja.
-
Geen nee kunnen zeggen is geen instemming.
-
Als iemand geen nee kan zeggen, is dat geen ja, maar een overlevingsreactie.
-
Zwijgen is geen ja.
-
Waar nee ontbreekt door angst, is geen ja aanwezig.
-
Instemming vraagt vrijheid. Waar nee niet veilig is, bestaat geen ja.
Reactie plaatsen
Reacties